رد کردن لینک ها

سند الکترونیک و ارزش اثباتی آن

اشتراک گذاری

سند الکترونیک یا سند دیجیتال

سند الکترونیک چیست و ارزش اثباتی آن یعنی چه؟

امروزه وسایل دیجیتال و الکترونیک در تمامی ابعاد زندگی ما نفوذ پیدا کرده است. بخش قابل توجهی از فعالیت های روزانه و ارتباطات ما بر بستر آن شکل می گیرد. به همین دلیل بسیاری از مدارک و اسنادی که فی مابین افراد در انتقال هستند، از بستر ارتباطی این فضا منتقل می گردند. بنابراین در صورت ایجاد مشکل و دعوا، چاره ای جز استناد به آن ها نخواهیم داشت.

این در حالی است که هنوز در کشور، بسیاری از پیگیری های قانونی از طریق اسناد سنتی و فیزیکی صورت می گیرد و هنوز بسیاری از افراد از نحوه به کارگیری این ادله در دعاوی آگاهی ندارند. به همین دلیل آشنایی با ویژگی های این قبیل اسناد و استنادپذیری آن ها در دعاوی، بسیار مهم و ضروری است.

ادله اثبات دعوی

قبل از تعریف ادله الکترونیک، لازم است به بررسی مفهوم دلیل در نظام حقوقی بپردازیم.

در اصطلاح حقوقی، دلیل به چیزی اطلاق می شود که امر مجهولی را اثبات می کند. و به عنوان عامل اثبات حقیقت موضوع دعوی به کار گرفته می شود.  دلیل، همیشه مورد ادعای یکی و مورد انکار دیگری است.

در نظام حقوقی، ادله اثبات به مجموعه مقررات مکتوب یا عرفی از قبیل اقرار، شهادت، قسم، امارات، سند و …. اطلاق می شود. این ادله برای اثبات دعوی در مراجع قضایی مورد استفاده قرار می گیرد.

در ماده 1258 قانون مدنی به ادله اشاره شده است. بر این اساس اقرار، شهادت، سند، امارات، سوگند را جزء ادله اثبات آورده اند. البته قانون آیین دادرسی مدنی علاوه بر این موارد به معاینه محل، تحقیق محلی و رجوع به کارشناس نیز اشاره کرده است.

سند الکترونیک چیست؟

منظور از ادله و اسناد الکترونیک، همانطور که از نام آن مشخص است، هرگونه اطلاعات و سند ارزشمند تحقیقاتی است که توسط سیستم الکترونیک، ایجاد، ذخیره و یا انتقال داده شده است.

سند دیجیتال
سند دیجیتال

بنا بر این تعریف، هرگونه اطلاعات الکترونیک به شرط برخورداری از ویژگی های زیر در گروه اسناد جای می گیرد:

  • ثابت کننده وقوع جرم باشد.
  • نشاندهنده ارتباط بین مجرم و قربانی باشد.
  • عامل ارتکاب جرم باشد.
  • اثبات کننده امر حقوقی باشد.

در میان کارشناسان حقوقی، از اسناد الکترونیک تحت عنوان داده پیام نام برده شده است. این داده پیام از سوی اصحاب دعوا برای اثبات دعوا و یا دفاع از مورد ادعای خود، مورد استفاده قرار می گیرد.

در ماده 2 قانون تجارت الکترونیک، داده پیام، عبارت است از هر نمادی از واقعه، اطلاعات یا مفهوم که با وسایل الکترونیکی، نوری یا فن آوری های جدید اطلاعاتی، تولید، ارسال، دریافت، ذخیره یا پردازش می شوند.

انواع سند الکترونیک

در قانون یوتا، سند الکترونیک یا داده پیام شامل طیف وسیعی از اطلاعات است. این اطلاعات با استفاده از روش های مختلف الکترونیکی و نوری و .. تولید، ارسال، دریافت و ذخیره می شوند. این موارد تنها به مبادلات استاندارد داده بین رایانه ها محدود نیستند. بلکه تمامی داده های پست الکترونیکی، تلکس، تلگراف و … را نیز در برمی گیرند.

اسناد الکترونیک، اسنادی هستند که به روش های رایانه ای، تولید، منتقل و نگهداری می شوند. این اسناد یا با استفاده از وسایل الکترونیک ایجاد شده اند و یا از شکل اصلی خود به فرم الکترونیکی تبدیل شده اند.

انواع سند

در بند 7 ماده 2 قانون تجارت الکترونیک ایالات متحده امریکا، سند الکترونیکی؛ سندی است که از طریق وسایل الکترونیک، تولید، ارسال، مبادله و یا ذخیره شده است.

در قانون ایران، سند الکترونیک عبارت است از نوشته ای که از طریق وسایل الکترونیکی، تولید، ارسال، دریافت یا ذخیره شده و در مقام دعوی قابل استناد و دعوی هستند. منظور از نوشته در این تعریف، هرگونه خط یا علامتی است که روی کاغذ یا هر چیز دیگر ایجاد شده و بیانگر مفهوم یا مطلبی است.

ویژگی های ماهوی اسناد الکترونیک

اسناد الکترونیک به تأثیر از ویژگی های این فضا، در مقایسه با شواهد فیزیکی، غالباُ ساختاری شکننده و قابل تغییر دارند. به همین دلیل شناسایی اصالت این دلایل و شواهد بسیار مهم است.

  • یکی از مهم ترین نقاط ضعف در ساختار این دست مدارک، امکان کپی برداری دقیق از آن ها است. به گونه ­ای که شناسایی اصل داده از کپی آن کار دشواری است. این در حالی است که در اسناد سنتی، بویژه اسنادی که منشاء کاغذی دارند، این مشکل به چشم نمی خورد. لذا شناسایی نسخه اصل از کپی به راحتی امکان پذیر است.

با توجه به این خصیصه انجام هرگونه دخل و تصرف در این دست از اسناد در مقایسه با اسناد فیزیکی بسیار سهل و آسان است. در این دست از اسناد، فرد به راحتی می تواند اصلاح و تغییرات مور نظر خود را همانند نسخه اصلی انجام دهد. حتی جریان تحقیقات را تغییر داده و یا با مشکل مواجه سازد.

مستندسازی ادله در جرایم اینترنتی

  • از بین بردن اسناد الکترونیکی بسیار سخت و دشوار است. در عین حال، با استفاده از ابزارها و برنامه های حرفه ای، می توان آن ها را به گونه ای حذف نمود که دیگر امکان بازیابی آن وجود نداشته باشد.
  • موضوع مهم دیگر در رابطه با اسناد الکترونیکی، دشواری احراز هویت پدیدآورنده آن است. این موضوعی است که استنادپذیری این دست از اسناد و ادله را نیز با مشکل مواجه می سازد. از این رو هر میزان هم که مدارک و اسناد، دقیق و درست باشد، قابل استناد نخواهد بود.
  • مورد دیگر در مورد اسناد الکترونیک، محل وقوع جرم و تفاوت فضای آن با فضای فیزیکی است. این موضوع امکان بررسی صحنه جرم و بازجویی از افراد را بدلیل عدم حضور در محل جرم با مشکل مواجه می سازد. این مورد همچنین موانع متعددی را پیش روی توقیف و بررسی این اسناد قرار می دهد.

در جرایمی که در فضای الکترونیک به وقوع می پیوندد و همچنین اسنادی که در این فضا شکل می گیرند، بازرسی و توقیف این ادله بسیار مشکل است. از این رو مهارت های خاص قضایی و فنی را می طلبد. از جمله مشکلاتی که در این رابطه مطرح است، نقض حریم خصوصی افراد است. این امر روند انجام بازرسی توسط مجریان قانون را با مشکل مواجه می سازد.

  • در نهایت دسترسی به اسناد الکترونیک و اطلاعات دیجیتال، بسیار آسان است. و به راحتی می توان آن ها را با اشتراک گذاری در اینترنت در دسترس عموم قرار داد. یا به آن ها دسترسی پیدا کرد. این موضوع به قدری چالش برانگیز است که در بسیاری از محاکم، بین داده های الکترونیکی آنلاین و آفلاین، تفاوت قائل می شوند. و اسنادی را که دارای منشاء اینترنت هستند؛ غیرقابل اعتماد می دانند.

استنادپذیری و اعتبار سنجی اسناد الکترونیک

به عقیده غالب حقوقدانان، منظور از استنادپذیری ادله الکترونیک، واجد اعتبار بودن اسناد الکترونیک در دادگاه و مؤثر بودن و نقش داشتن در صدور رأی است. برای اینکه دلیل و سند الکترونیک، قابل استناد باشد، باید شرایطی چون اصالت، قابلیت ارائه و قابلیت ایجاد علم عادی را احراز کند.

استناد پذیری سند الکترونیک
استناد پذیری سند الکترونیک

ادله الکترونیک برای استنادپذیری باید دارای شرایط  زیر باشند:

  • قابلیت ارائه. و در صورت الزام و نیاز دادگاه امکان ارائه و بازتولید ادله جمع آوری شده در محیط های رایانه ای.
  • دارا بودن اصالت. چراکه این دست از شواهد و اسناد به راحتی قابل کپی برداری و تغییر هستند و تشخیص اصل از کپی، کاری دشوار است.
  • قابل قبول بودن. این اصل مطابق با اصول اساسی هر کشور متغیر است. در توضیح این اصل باید بدانیم باید بین شواهد و واقعیت اثبات شده، رابطه وجود داشته باشد. و مجوزهای مربوطه برای جمع آوری آن ها از مراجع قضایی صادر شده باشد.
  • قابلیت اطمینان. اسناد و شواهد باید از مبدأ بی چون و چرا بدست آمده باشند.
  • انتساب اصل محتوایی و احراز هویت پدیدآورنده. یکی از شرایط اعتبار اسناد الکترونیک این مورد است. یعنی هر زمان که بتوانیم از نظر فنی تمهیداتی بیندیشیم و اطلاعات موجود در حافظه رایانه را به درستی به شخص یا اشخاصی منسوب کنیم، می توانیم آن را به عنوان یک دلیل به دادگاه ارائه کنیم. بر این اساس، با تعیین هویت شخصی که سند الکترونیک یا ادله دیجیتال متعلق به او است، می توان سند الکترونیک را منسوب به او دانست.
  • قابلیت اثبات امر قضایی. برای اینکه یک سند الکترونیک یا ادله دیجیتال، به عنوان یک دلیل حقوقی مورد استناد قرار گیرد، باید بتواند امر حقوقی یا کیفری مورد اختلاف را حل نماید.

مصائب صحت انتساب و احراز هویت پدیدآورنده سند الکترونیک و ادله دیجیتال

فضای دیجیتال و ابزار الکترونیک، این امکان را فراهم نموده تا هر فردی در محیط­های گوناگون فعالیت­های مختلفی را انجام دهد. در این صورت امکان انتساب آن فعل به وی، به آسانی مقدور نباشد.

روش­ هایی چون ساخت هویت­ های جعلی، فراهم بودن امکان استفاده از ابزارهای دیجیتال و الکترونیک برای هر شخصی در هر زمان و مکانی و سهولت استفاده از امکانات این فضا از جمله مهم­ترین این مسائل است. در این فضا اشخاص بدون نیاز به مهارتی خاص، وارد فضاهای مختلف شده و به فعالیت  می پردازند که از ساده ترین آن­ها فعالیت در محیط­های گفت و گو است.

وجود چنین فرصت­هایی، باعث شده قانونگذاران کشورها به منظور استنادپذیری اسناد الکترونیک و ادله دیجیتال، به ابزارها و فعالیت­ های کاربردی در این فضا جنبه قانونی بخشیده برای احراز هویت الکترونیکی، تمهیداتی را اندیشیده ­اند.

روش های قانونی احراز هویت سند الکترونیک و ادله دیجیتال

  • اعطای هویت (Indentity): این اتفاق با توجیه مسئولیت کیفری افراد از سوی نهادهای قانونگذاری روی خواهد داد و تمامی افراد اعم از حقیقی و حقوقی ملزم به انجام آن خواند بود. در فرآیند اعطای هویت، فرد برای حضور در مجامع مختلف و استفاده از خدمات، به هویتی متناسب با همان فضا و برگرفته از مشخصه­ های هویتی خود نیاز خواهد داشت. با الزام قانونی و تحقیق هرچه سریع­ تر این اتفاق، میزان داده ­های دارای هویت و قابل استناد نیز بیشتر خواهد شد.
  • اعطای شناسه (Identifier) ویژگی (Attitude): فرآیندی است که با تعریف علامت­ها و نشانه­ها، انحصار هویت تعریف شده را برای یک فرد به دنبال خواهد داشت. استفاده از ویژگی­ های انحصاری همچون عنبیه چشم و اثر انگشت یکی از بهترین گزینه­ هایی است که در این فرآیند قابل استفاده است.

شناسه

  • تأیید (Authentication)/ تجویز (Authorization): اگر هویت با شناسه و ویژگی اعطا شده منطبق باشد و شناسایی به درستی انجام شود، مرحله تأیید آغاز می­ گردد. تأیید ناظر به شخصیت فردی است و به دنبال شناسایی صورت می­ گیرد. ولی تجویز ناظر به صلاحیت فرد برای حضور در حوزه خاص است. در نتیجه برای هریک از این فرآیندها، ویژگی­ ها و شناسه­ هایی خاص در نظر گرفته شده است.

ویژگی های ابزارهای احراز هویت

حساسیت این فرآیند­ها و اطمینان ­پذیری از صحت انجام هریک از آن­ها باعث شده که قانونگذاران به کلیات اکتفا نکنند. و در مورد ابزارهای کاربردی در آن­ها نیز اظهار نظر نمایند. و برای تولید ابزارهای احراز هویت ویژگی ­هایی را به شرح ذیل تعیین کنند:

  • آنچه شخص می­داند، مانند گذرواژه (Password)
  • آنچه شخص دارد (به وی اعطا می ­شود)، مانند کارت­ های هوشمند
  • آنچه در وجود فرد هست و با موجودیت او ارتباط دارد مانند اثر انگشت و عنبیه چشم

اما آسیب ­پذیری هریک از روش­ های مذکور باعث شده که متخصصان این حوزه با استفاده از فناوری رمزنگاری (Cryptography) و تعریف امضای الکترونیک از طریق رمزگذاری داده ­ها (Encryption) و تبدیل آن به یک رمز نوشته، ابزاری کارآمد را برای تحقق تمامی اهداف امنیتی بوجود آورند. با استفاده از امضای الکترونیک، ضمن تضمین و حفظ تمامیت داده­ ها، جنبه انحصاری هویت تعریف شده نیز محقق گردد.

به گفتگو بپیوندید

1 × پنج =

بازگشت به بالای صفحه