مجازات دیپ فیک در اینستاگرام؛ شکایت از انتشار تصویر، صدا و فیلم جعلی

فناوری هوش مصنوعی امکان تولید یا تغییر تصاویر، صداها و ویدئوها را به‌گونه‌ای فراهم کرده است که تشخیص محتوای واقعی از محتوای مصنوعی گاهی دشوار می‌شود. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این فناوری، دیپ‌فیک (Deepfake) است؛ محتوایی که ممکن است چهره، صدا یا تصویر یک شخص را به‌صورت مصنوعی بازسازی یا در محتوای دیگری جای‌گذاری کند.

مسئله زمانی اهمیت حقوقی پیدا می‌کند که تصویر، صدا یا فیلم جعلیِ منتسب به یک شخص در اینستاگرام یا سایر بسترهای آنلاین منتشر شود و انتشار آن موجب آسیب به آبرو، اعتبار، حریم خصوصی یا حقوق او شود. در چنین شرایطی، صرف استفاده از عنوان «دیپ‌فیک» برای تعیین جرم کافی نیست؛ بلکه باید نحوه تولید، تغییر، انتشار، محتوای مورد نظر و آثار آن بر حیثیت شخص بررسی شود.

در این مقاله بررسی می‌کنیم که مجازات دیپ فیک در اینستاگرام بر چه مبنایی قابل بررسی است، چه تفاوتی میان تغییر و انتشار تصویر با تولید یک محتوای کاملاً مصنوعی وجود دارد، دیپ فیک مستهجن چه وضعیت حقوقی متفاوتی دارد و برای شکایت از دیپ فیک چه مدارکی باید حفظ شود.

دیپ‌فیک چیست؟

دیپ‌فیک به محتوای صوتی، تصویری یا ویدئویی گفته می‌شود که با استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی یا روش‌های پیشرفته پردازش دیجیتال، به‌گونه‌ای ساخته یا دستکاری شده است که یک شخص واقعی را در حال گفتن، انجام دادن یا حضور در موقعیتی نشان دهد که در واقعیت چنین چیزی رخ نداده است.

برای مثال، ممکن است چهره فردی روی بدن شخص دیگری قرار گیرد، صدای او با استفاده از نمونه‌های صوتی بازسازی شود یا تصویر ویدئویی موجود به شکلی تغییر کند که رفتار یا سخنی به فردی نسبت داده شود که در واقع آن را انجام نداده یا بیان نکرده است.

بنابراین، دیپ‌فیک صرفاً به معنای «عکس جعلی» نیست و می‌تواند شامل مواردی مانند موارد زیر باشد:

• تغییر چهره در یک فیلم؛
• جایگزینی چهره یک شخص با شخص دیگر؛
• ساخت یا بازسازی صدای فرد با هوش مصنوعی؛
• ایجاد ویدئویی که فرد را در موقعیتی غیرواقعی نشان می‌دهد؛
• تغییر بخشی از تصویر، فیلم یا صوت متعلق به شخص دیگر؛
• تولید محتوای جنسی یا مستهجن جعلی با استفاده از چهره فرد دیگری.

از نظر حقوق کیفری، بنابراین بهتر است به جای اینکه هر محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی را به‌طور خودکار «جرم» بدانیم، رفتار انجام‌شده و آثار حقوقی آن را بررسی کنیم.

آیا دیپ‌فیک در ایران جرم است؟

در حقوق ایران، برای بررسی مسئولیت کیفری ناشی از دیپ‌فیک، باید دید محتوای تولید یا منتشرشده با کدام رفتار مجرمانه منطبق است. فناوری هوش مصنوعی به‌خودی‌خود یک عنوان مجرمانه مستقل ایجاد نمی‌کند؛ بلکه ممکن است از آن برای ارتکاب رفتارهایی استفاده شود که قانون پیش‌تر برای آنها ضمانت اجرای کیفری تعیین کرده است.

یکی از مهم‌ترین مقرراتی که در این زمینه باید مورد بررسی قرار گیرد، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه‌ای) است. این مقرره، در شرایط مقرر، رفتارهایی مانند تغییر یا تحریف فیلم، صوت یا تصویر دیگری و انتشار یا در دسترس قرار دادن آن را در صورتی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، مورد توجه قرار داده است.

به همین دلیل، در پرونده‌ای که شخصی با استفاده از هوش مصنوعی تصویر یا فیلم فرد دیگری را تغییر داده و سپس آن را در اینستاگرام منتشر کرده است، موضوع فقط «استفاده از هوش مصنوعی» نیست؛ بلکه باید بررسی شود که آیا عناصر قانونی رفتار مورد نظر، از جمله تغییر یا تحریف محتوا، انتساب محتوا به شخص دیگر، انتشار و هتک حیثیت تحقق یافته است یا خیر.

مجازات دیپ فیک در اینستاگرام طبق ماده ۷۴۴ چیست؟

یکی از مهم‌ترین مبانی قانونی برای بررسی مجازات دیپ فیک در اینستاگرام، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی است؛ به‌ویژه در مواردی که تصویر، صوت یا فیلم متعلق به شخص دیگری تغییر یا تحریف شده و سپس در فضای مجازی منتشر می‌شود و این اقدام عرفاً موجب هتک حیثیت او است.

نکته مهم این است که برای انطباق یک رفتار با این ماده، صرف «جعلی بودن» محتوا کافی نیست. برای مثال، اگر فردی یک تصویر کاملاً ساختگی تولید کند، باید جداگانه بررسی شود که رفتار او دقیقاً با کدام عنوان قانونی منطبق است. در مقابل، اگر تصویر یا فیلم واقعیِ متعلق به شخصی برداشته و با استفاده از ابزارهای ویرایش یا هوش مصنوعی تغییر داده شود و سپس با هدف یا نتیجه هتک حیثیت منتشر شود، ارتباط موضوع با مقررات مربوط به تغییر و تحریف محتوای دیگری روشن‌تر خواهد بود.

بنابراین، در پرونده‌های دیپ‌فیک باید میان این موارد تفکیک کرد:

1. تغییر یا تحریف محتوای واقعی متعلق به دیگری؛
2. تولید محتوای کاملاً مصنوعی با استفاده از تصویر یا صدای یک شخص؛
3. انتشار محتوای جعلی با انتساب آن به یک شخص؛
4. تولید یا انتشار محتوای مستهجن یا جنسی جعلی؛
5. استفاده از محتوای جعلی برای افترا، نشر اکاذیب، تهدید، اخاذی یا کلاهبرداری.

این تفکیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است یک رفتار واحد، با توجه به شیوه ارتکاب و محتوای منتشرشده، علاوه بر مقررات مربوط به تغییر و تحریف تصویر یا صوت، تحت عناوین کیفری دیگری نیز قابل بررسی باشد.

چه زمانی تغییر تصویر یا فیلم می‌تواند موجب مسئولیت کیفری شود؟

برای تحلیل حقوقی یک محتوای دیپ‌فیک، چند موضوع اساسی باید بررسی شود.

۱. محتوا به شخص دیگری مربوط باشد

یکی از پرسش‌های نخست این است که تصویر، فیلم یا صوت مورد استفاده متعلق یا منتسب به چه شخصی است و چه تغییری روی آن انجام شده است.

برای مثال، اگر تصویر واقعی فردی گرفته شود و چهره او با استفاده از هوش مصنوعی تغییر کند، وضعیت با تولید یک شخصیت کاملاً خیالی یکسان نیست.

۲. تصویر، صوت یا فیلم تغییر یا تحریف شده باشد

هر نوع ویرایش دیجیتال الزاماً جرم نیست. تغییر اندازه، اصلاح نور، برش تصویر یا ویرایش‌های معمول رسانه‌ای به‌خودی‌خود به معنای ارتکاب جرم نیست.

مسئله زمانی اهمیت کیفری پیدا می‌کند که تغییر انجام‌شده، با شرایط قانونی مربوط به رفتار مجرمانه منطبق شود؛ برای نمونه، تغییر محتوای شخص دیگری به نحوی که انتشار آن بتواند موجب هتک حیثیت او شود.

۳. محتوای تغییر‌یافته منتشر یا در دسترس دیگران قرار گرفته باشد

در مواردی که عنوان قانونی مورد استناد، انتشار یا در دسترس قرار دادن محتوای تحریف‌شده را جزء رفتار مجرمانه می‌داند، صرف وجود یک فایل در رایانه یا تلفن همراه لزوماً با انتشار عمومی آن یکسان نیست.

برای همین، باید مشخص شود فایل کجا قرار داشته، برای چه کسانی ارسال شده و آیا در اختیار اشخاص دیگر قرار گرفته است یا خیر.

۴. انتشار محتوا عرفاً موجب هتک حیثیت شود

«هتک حیثیت» یک مفهوم کاملاً فنی و صرفاً وابسته به ادعای شخص شاکی نیست. در هر پرونده باید با توجه به محتوای منتشرشده، شرایط انتشار، عرف و اوضاع‌واحوال قضیه بررسی شود که آیا رفتار انجام‌شده عرفاً به حیثیت یا اعتبار شخص لطمه وارد می‌کند یا خیر.

برای مثال، ساخت تصویری جعلی که فرد را در یک موقعیت مجرمانه، غیراخلاقی یا تحقیرآمیز نشان دهد، ممکن است از نظر آثار حیثیتی با یک ویرایش ساده و بی‌ضرر کاملاً متفاوت باشد.

آیا صرف ساخت فیلم جعلی با هوش مصنوعی جرم است؟

خیر؛ نمی‌توان صرف استفاده از هوش مصنوعی برای تولید یک فیلم یا تصویر جعلی را در همه موارد جرم دانست.

این موضوع یکی از مهم‌ترین نکاتی است که در تحلیل پرونده‌های دیپ‌فیک باید مورد توجه قرار گیرد. فناوری مورد استفاده به‌تنهایی تعیین‌کننده عنوان مجرمانه نیست.

برای مثال، اگر فردی برای یک پروژه هنری، آموزشی یا طنز، تصویری کاملاً مصنوعی تولید کند که به شخص واقعی آسیب نرساند و رفتار او با عنوان مجرمانه مشخصی منطبق نباشد، صرف مصنوعی بودن محتوا به‌تنهایی برای احراز جرم کافی نیست.

اما اگر همان فناوری برای تغییر تصویر یک شخص، انتساب رفتار خلاف واقع به او، هتک حیثیت، انتشار محتوای جنسی جعلی، تهدید، اخاذی، فریب دیگران یا ارتکاب رفتار مجرمانه دیگری استفاده شود، موضوع کاملاً متفاوت خواهد بود.

بنابراین، در پاسخ به این سؤال که «آیا ساخت دیپ‌فیک جرم است؟» باید به جای پاسخ کلی، محتوا، نحوه تولید، شخص مورد استفاده، نحوه انتشار، هدف یا آثار رفتار و عنوان قانونی قابل انطباق بررسی شود.

تفاوت دیپ‌فیک با مونتاژ و ویرایش معمولی چیست؟

دیپ‌فیک را نباید با هر نوع ویرایش یا مونتاژ تصویر یکی دانست.

در ویرایش معمولی ممکن است بخشی از تصویر برش بخورد، نور و رنگ تغییر کند یا چند تصویر در کنار یکدیگر قرار بگیرند. اما در دیپ‌فیک، معمولاً از مدل‌های هوش مصنوعی یا فناوری‌های پیشرفته پردازش تصویر و صوت برای ایجاد یک بازنمایی مصنوعی و باورپذیر استفاده می‌شود.

با وجود این تفاوت فنی، از نظر حقوقی نام فناوری تعیین‌کننده نیست. ممکن است یک مونتاژ ساده نیز در صورت تحقق شرایط قانونی، مسئولیت کیفری ایجاد کند و از سوی دیگر، یک محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی لزوماً جرم نباشد.

آنچه اهمیت دارد، رفتار انجام‌شده و انطباق آن با عناصر قانونی جرم است.

آیا انتشار دیپ‌فیک در دایرکت اینستاگرام هم می‌تواند مسئله‌ساز باشد؟

انتشار محتوا در اینستاگرام فقط به پست عمومی محدود نمی‌شود. ارسال یک تصویر، ویدئو یا صوت از طریق پیام خصوصی دایرکت اینستاگرام نیز ممکن است در ارزیابی حقوقی رفتار اهمیت داشته باشد.

برای مثال، اگر شخصی یک تصویر جعلی و تحقیرآمیز از فردی را برای اشخاص دیگر ارسال کند، باید با توجه به مقرره قانونی مورد استناد، تعداد و هویت مخاطبان، محتوای فایل و شرایط انتشار بررسی شود که آیا عناصر رفتار مجرمانه تحقق یافته است یا خیر.

بنابراین، خصوصی بودن پیام به این معنا نیست که محتوای ارسال‌شده در هر شرایطی فاقد آثار حقوقی است.

در چنین پرونده‌ای، حفظ اسکرین‌شات گفتگو، ضبط صفحه، نام کاربری، لینک پروفایل، تاریخ و ساعت ارسال و خود فایل اصلی می‌تواند برای بررسی بعدی ادله الکترونیکی اهمیت داشته باشد.

اگر دیپ‌فیک از یک پیج ناشناس منتشر شود چه کنیم؟

ناشناس بودن حساب کاربری به معنای غیرقابل‌پیگیری بودن آن نیست.

اگر یک پیج ناشناس تصویر، صدا یا فیلم جعلی مربوط به شخصی را منتشر کند، بهتر است شاکی پیش از حذف محتوا یا مسدود شدن حساب، تا حد امکان ادله موجود را حفظ کند؛ از جمله:

• نام کاربری و نام نمایشی حساب؛
• لینک صفحه یا محتوای منتشرشده؛
• اسکرین‌شات از پست، استوری یا ریلز؛
• فیلم ضبط‌شده از صفحه و نحوه دسترسی به محتوا؛
• تاریخ و ساعت مشاهده محتوا؛
• پیام‌ها و دایرکت‌های مرتبط؛
• کامنت‌ها، منشن‌ها و بازنشرها؛
• فایل اصلی در صورت دسترسی.

پس از آن، موضوع می‌تواند از مسیر قانونی و با درخواست‌های لازم برای شناسایی صاحب حساب و بررسی ادله الکترونیکی پیگیری شود.

در این مرحله، اقدام عجولانه مانند تهدید صاحب حساب، انتشار متقابل محتوا یا حذف شواهد می‌تواند روند اثبات موضوع را دشوارتر کند.

دیپ فیک مستهجن چه مجازاتی دارد؟

یکی از حساس‌ترین انواع دیپ‌فیک، تولید یا انتشار محتوای جنسی یا مستهجن با استفاده از تصویر، چهره یا سایر ویژگی‌های ظاهری یک شخص واقعی است. در این موارد، علاوه بر مسئله هتک حیثیت، ماهیت محتوای منتشرشده نیز می‌تواند در تعیین عنوان یا عناوین کیفری قابل بررسی مؤثر باشد.

تبصره ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی، برای برخی مصادیق مربوط به تغییر یا تحریف تصویر، صوت یا فیلم دیگری با محتوای مستهجن، حکم خاصی پیش‌بینی کرده است. بنابراین نمی‌توان پرونده‌ای را که در آن چهره یک شخص روی محتوای جنسی قرار گرفته است، صرفاً یک «ویرایش عکس» تلقی کرد.

در چنین پرونده‌ای باید مشخص شود:

• تصویر یا فیلم اولیه متعلق به چه کسی بوده است؛
• آیا تصویر یا چهره شخص واقعی در محتوای مستهجن استفاده شده است؛
• محتوای نهایی چگونه تولید یا تغییر یافته است؛
• چه شخص یا اشخاصی آن را منتشر کرده‌اند؛
• محتوا در چه بستری و برای چه مخاطبانی منتشر شده است؛
• و آیا رفتار انجام‌شده با مقررات کیفری مربوط به محتوای مستهجن یا سایر عناوین مجرمانه نیز انطباق دارد یا خیر.

از این رو، دیپ فیک مستهجن از مواردی است که حفظ سریع ادله دیجیتال اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ممکن است محتوای مورد نظر پس از مدت کوتاهی حذف شود یا حساب منتشرکننده تغییر کند.

آیا دیپ‌فیک می‌تواند مصداق افترا یا نشر اکاذیب هم باشد؟

بله، بسته به محتوای دیپ‌فیک و نحوه انتساب آن به شخص، ممکن است علاوه بر مقررات مربوط به تغییر یا تحریف تصویر و صوت، عناوین کیفری دیگری نیز مطرح شوند.

برای مثال، اگر یک ویدئوی جعلی به‌گونه‌ای ساخته شود که شخصی را در حال ارتکاب یک جرم نشان دهد و سپس همان ویدئو با انتساب صریح یا قابل فهم آن رفتار به وی منتشر شود، موضوع ممکن است از جهت افترا نیز نیازمند بررسی باشد.

از سوی دیگر، اگر محتوای خلاف واقع با شرایط مقرر قانونی منتشر شود و رفتار انجام‌شده با عنوان نشر اکاذیب رایانه‌ای قابل انطباق باشد، ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی نیز می‌تواند در تحلیل پرونده مطرح شود.

بنابراین، یک دیپ‌فیک ممکن است صرفاً یک «تصویر تحریف‌شده» نباشد و با توجه به محتوای آن، چند موضوع حقوقی هم‌زمان ایجاد کند.

تفاوت افترا و نشر اکاذیب در پرونده دیپ‌فیک

این دو عنوان را نباید بدون بررسی عناصر قانونی با یکدیگر یکی دانست.

در افترا، نوع انتساب و نسبت دادن یک امر مجرمانه به شخص اهمیت ویژه‌ای دارد؛ در حالی که در نشر اکاذیب، انتشار مطالب خلاف واقع با شرایطی که قانون تعیین کرده است مورد توجه قرار می‌گیرد.

بنابراین، اگر در یک دیپ‌فیک به دروغ نشان داده شود که شخصی مرتکب جرم خاصی شده است، تحلیل پرونده با حالتی که صرفاً تصویری تحقیرآمیز اما فاقد انتساب یک جرم مشخص منتشر شده، یکسان نیست.

تشخیص عنوان دقیق، به محتوای فایل، متن همراه آن، نحوه انتشار و سایر قرائن پرونده بستگی دارد.

جعل صدا با هوش مصنوعی چه حکمی دارد؟

هوش مصنوعی می‌تواند با استفاده از نمونه‌های صوتی موجود، صدایی شبیه به صدای یک شخص با هدف جعل هویت تولید کند. این فناوری گاهی برای سرگرمی یا تولید محتوای مشروع استفاده می‌شود؛ اما در صورت استفاده مجرمانه، می‌تواند آثار حقوقی جدی داشته باشد.

برای مثال، تصور کنید شخصی صدای مصنوعی فرد دیگری را تولید کند و با آن:

• اظهاراتی خلاف واقع به شخص نسبت دهد؛
• از مخاطبان درخواست انتقال وجه کند؛
• پیام تهدیدآمیز ارسال کند؛
• اعترافی ساختگی ایجاد کند؛
• یا صدای فرد را در یک فایل تحقیرآمیز منتشر کند.

در این وضعیت، صرف اینکه فایل «با هوش مصنوعی» تولید شده است، عنوان مجرمانه را تعیین نمی‌کند. باید بررسی شود رفتار انجام‌شده دقیقاً چه ماهیتی دارد و با کدام مقررات کیفری قابل انطباق است.

به‌خصوص در مواردی که جعل صدا با هوش مصنوعی برای فریب مالی استفاده شده باشد، موضوع می‌تواند از منظر جرایم علیه اموال و روش ارتکاب نیز بررسی شود.

آیا ساخت یک اعتراف جعلی با چهره یا صدای شخص جرم است؟

اگر با استفاده از هوش مصنوعی، ویدئو یا فایل صوتی‌ای ساخته شود که شخصی را در حال اعتراف به ارتکاب جرم نشان دهد، موضوع از نظر حقوقی بسیار حساس است.

چنین فایلی لزوماً یک «اعتراف واقعی» محسوب نمی‌شود و ارزش اثباتی آن باید با توجه به اصالت فایل و سایر ادله بررسی شود.

از طرف دیگر، اگر شخصی عمداً چنین محتوایی را تولید و منتشر کند تا به اعتبار فرد آسیب بزند یا یک رفتار مجرمانه را به او نسبت دهد، ممکن است عناوین کیفری دیگری نیز مطرح شود.

به همین دلیل، در پرونده‌ای که یک ویدئوی مشکوک به‌عنوان «اعتراف» منتشر شده است، نباید صرفاً بر اساس ظاهر ویدئو درباره اصالت آن تصمیم گرفت.

چگونه جعلی بودن فیلم یا صدا را اثبات کنیم؟

یکی از دشوارترین قسمت‌های پرونده‌های دیپ‌فیک، اثبات این موضوع است که فایل منتشرشده واقعاً جعلی یا دستکاری‌شده است.

صرف ادعای شاکی معمولاً برای تحلیل فنی اصالت یک فایل کافی نیست. در پرونده‌های مهم، بررسی ادله دیجیتال می‌تواند شامل ارزیابی فایل اصلی، نسخه‌های موجود، مشخصات فنی، نحوه ایجاد یا انتقال فایل و سایر قرائن الکترونیکی باشد.

۱. فایل اصلی را حفظ کنید

اگر فیلم یا صوت را در اختیار دارید، آن را نگه دارید و از ویرایش مجدد، تبدیل فرمت یا دستکاری فایل اصلی خودداری کنید.

وجود نسخه اولیه می‌تواند در بررسی‌های فنی اهمیت داشته باشد.

۲. از محتوای منتشرشده مستندسازی کنید

اگر فایل در اینستاگرام منتشر شده است، فقط یک اسکرین‌شات از تصویر نگیرید. بهتر است تا حد امکان از صفحه و مسیر دسترسی به محتوا نیز فیلم ضبط شود تا ارتباط میان حساب کاربری، محتوا و صفحه منتشرکننده بهتر مستند شود.

اطلاعاتی مانند نام کاربری، URL، زمان مشاهده، کپشن، کامنت‌ها و تعداد بازنشرها نیز می‌توانند در مستندسازی موضوع مفید باشند.

۳. نسخه‌های مختلف فایل را حفظ کنید

اگر فایل در چند حساب یا چند صفحه منتشر شده است، نسخه‌های موجود را پاک نکنید. گاهی تفاوت میان نسخه‌ها می‌تواند برای بررسی منشأ یا نحوه تغییر محتوا اهمیت داشته باشد.

۴. از ابزارهای تشخیص دیپ‌فیک با احتیاط استفاده کنید

برخی ابزارهای آنلاین ادعا می‌کنند می‌توانند دیپ‌فیک را شناسایی کنند؛ اما نتیجه چنین ابزارهایی را نباید به‌تنهایی معادل اثبات قضایی جعلی بودن محتوا دانست.

تشخیص فنی هوش مصنوعی، میزان اطمینان یک ابزار یا احتمال مصنوعی بودن یک فایل با اثبات حقوقی و قضایی اصالت یا عدم اصالت محتوا یکسان نیست.

همچنین نباید فایل‌های حساس یا خصوصی را بدون بررسی اعتبار و سیاست حفظ داده‌های یک سرویس، در وب‌سایت‌های ناشناخته بارگذاری کرد.

آیا اسکرین‌شات برای شکایت از دیپ فیک کافی است؟

اسکرین‌شات می‌تواند برای مستندسازی اولیه مفید باشد، اما بهتر است تنها دلیل موجود نباشد.

یک تصویر ثابت ممکن است اطلاعات محدودی درباره منبع، زمان انتشار، حساب کاربری و مسیر دسترسی به محتوا ارائه کند. به همین دلیل، در پرونده‌های اینستاگرامی بهتر است در کنار اسکرین‌شات، اطلاعات دیگری نیز حفظ شود؛ از جمله:

• ضبط ویدئویی از صفحه؛
• لینک صفحه یا پست؛
• نام کاربری؛
• فایل صوتی یا ویدئویی اصلی؛
• نسخه‌های منتشرشده در حساب‌های دیگر؛
• پیام‌های دایرکت مرتبط؛
• کامنت‌ها و منشن‌ها؛
• تاریخ و ساعت مشاهده؛
• و سایر اطلاعاتی که ارتباط محتوا با حساب منتشرکننده را نشان می‌دهد.

در صورت رسیدگی قضایی، ارزش و کفایت هر یک از این موارد با توجه به شرایط پرونده و سایر ادله بررسی خواهد شد.

اگر دیپ‌فیک حذف شود، هنوز امکان شکایت وجود دارد؟

حذف شدن محتوا لزوماً به معنای از بین رفتن امکان پیگیری موضوع نیست.

اگر پیش از حذف، شواهد مناسبی از محتوا، حساب کاربری، لینک، پیام‌ها و فایل مربوطه حفظ شده باشد، همین اطلاعات می‌تواند در ادامه بررسی پرونده مفید باشد.

به همین دلیل، یکی از مهم‌ترین اقدامات قربانیان دیپ‌فیک این است که قبل از گزارش، بلاک یا درگیر شدن با منتشرکننده، ادله موجود را تا حد امکان مستند کنند.

البته نباید تصور کرد که هر اسکرین‌شات یا فیلم ضبط‌شده‌ای به‌تنهایی اثبات‌کننده تمام وقایع است. قابلیت استناد هر دلیل، به شرایط تهیه آن، اصالت و ارتباط آن با سایر ادله بستگی دارد.

آیا گزارش محتوا به اینستاگرام جای شکایت کیفری را می‌گیرد؟

خیر. گزارش یک حساب یا محتوای خلاف قوانین به خود پلتفرم، با طرح شکایت کیفری نزد مراجع صالح دو اقدام متفاوت هستند.

گزارش به اینستاگرام ممکن است برای درخواست حذف محتوا یا محدود کردن حساب در چارچوب مقررات خود پلتفرم انجام شود؛ اما اگر شخص قصد پیگیری کیفری داشته باشد، باید موضوع را از مسیر قانونی مربوط دنبال کند.

در این شرایط، بهتر است پیش از حذف محتوا یا تغییر وضعیت حساب، ادله دیجیتال موجود حفظ و مستندسازی شود.

آیا بعد از دیدن دیپ‌فیک باید آن را برای دیگران ارسال کنیم تا مدرک داشته باشیم؟

خیر. بازنشر محتوای جعلی برای «جمع کردن مدرک» می‌تواند از نظر حقوقی و عملی تصمیم مناسبی نباشد.

هر بار ارسال مجدد محتوا ممکن است دامنه انتشار آن را افزایش دهد و حتی شرایط جدیدی برای بررسی مسئولیت اشخاص ایجاد کند.

اگر لازم است وجود یا محتوای فایل مستند شود، بهتر است به جای انتشار عمومی آن، از روش‌های مناسب حفظ ادله استفاده شود و در صورت نیاز، فایل در اختیار مرجع صالح یا کارشناس مربوط قرار گیرد.

اگر صاحب پیج ناشناس باشد، آیا می‌توان او را شناسایی کرد؟

ناشناس بودن ظاهری یک حساب اینستاگرامی الزاماً به معنای ناشناس ماندن دائمی منتشرکننده نیست.

در صورت طرح شکایت و وجود مبنای قانونی، بررسی ادله الکترونیکی و اطلاعات مرتبط با حساب می‌تواند برای شناسایی مرتکب مورد درخواست قرار گیرد. البته نتیجه این فرایند به اطلاعات موجود، امکان دسترسی قانونی به داده‌ها و شرایط فنی و قضایی پرونده بستگی دارد.

بنابراین، نباید به قربانی وعده قطعی داد که «هر پیج ناشناسی حتماً قابل شناسایی است»؛ اما ناشناس بودن حساب نیز به‌خودی‌خود مانع مطلق پیگیری قانونی نیست.

اگر کسی دیپ‌فیک را بازنشر کند چه می‌شود؟

مسئولیت شخصی که محتوا را بازنشر می‌کند، به شرایط رفتار او بستگی دارد.

برای مثال، باید بررسی شود که شخص از جعلی بودن محتوا اطلاع داشته یا خیر، چه محتوایی را بازنشر کرده، آن را چگونه و برای چه کسانی منتشر کرده و آیا رفتار او با عنوان کیفری مشخصی منطبق می‌شود یا خیر.

بنابراین، صرف مشاهده یا دریافت یک فایل با انتشار آگاهانه و مجدد آن یکسان نیست.

این موضوع در پرونده‌هایی که یک محتوای جعلی ابتدا توسط یک حساب ناشناس منتشر شده و سپس توسط چندین حساب دیگر بازنشر شده، اهمیت ویژه‌ای دارد.

آیا لایک کردن دیپ‌فیک هم جرم است؟

صرف «لایک» را نمی‌توان بدون بررسی شرایط پرونده به‌طور خودکار معادل انتشار محتوا دانست.

لایک، بازنشر، ارسال برای دیگران، درج کامنت یا انتشار مجدد هر کدام رفتارهای متفاوتی هستند و آثار حقوقی آنها باید بر اساس مقرره مورد استناد و شرایط واقعی پرونده بررسی شود.

بنابراین، برای تعیین مسئولیت کیفری یک کاربر نمی‌توان صرفاً به این موضوع استناد کرد که او یک محتوای جعلی را مشاهده یا پسندیده است.

اگر فرد منتشرکننده بگوید فیلم واقعی است چه می‌شود؟

در چنین شرایطی، اختلاف درباره اصالت فایل اهمیت اساسی پیدا می‌کند.

اگر شاکی ادعا کند فیلم، صدا یا تصویر با هوش مصنوعی ساخته یا تحریف شده است و طرف مقابل اصالت آن را ادعا کند، موضوع می‌تواند نیازمند بررسی فنی و مقایسه ادله موجود باشد.

در این وضعیت، فایل اصلی، نسخه‌های مختلف، اطلاعات فنی، نحوه انتشار، سوابق مرتبط و سایر قرائن می‌توانند در ارزیابی اصالت محتوا مؤثر باشند.

نکته مهم این است که ظاهر طبیعی یک ویدئو یا صدای بسیار شبیه به صدای فرد، به‌تنهایی اصالت آن را ثابت نمی‌کند. همان‌طور که ادعای جعلی بودن نیز به‌تنهایی جایگزین بررسی فنی و قضایی نیست.

اگر چند نفر در انتشار دیپ‌فیک نقش داشته باشند چه می‌شود؟

ممکن است تولید، انتشار اولیه و بازنشر یک محتوای جعلی توسط اشخاص متفاوت انجام شده باشد.

برای مثال:

• شخص اول محتوا را تولید کرده است؛
• شخص دوم آن را در یک پیج منتشر کرده است؛
• شخص سوم آن را در کانال یا صفحه دیگری بازنشر کرده است.

در چنین شرایطی، مسئولیت هر شخص باید به‌صورت مستقل و بر اساس رفتار، علم و نقش او بررسی شود.

نمی‌توان صرفاً به دلیل ارتباط دو حساب با یکدیگر، مسئولیت کیفری آنها را یکسان فرض کرد.

اشتباهات رایج قربانیان دیپ‌فیک

افرادی که با انتشار تصویر یا فیلم جعلی مواجه می‌شوند، گاهی به دلیل فشار روانی یا نگرانی از آبرو، اقداماتی انجام می‌دهند که بعداً روند پیگیری را دشوار می‌کند.

مهم‌ترین اشتباهات عبارت‌اند از:

۱. حذف فوری محتوا بدون مستندسازی

ممکن است پس از گزارش محتوا، حساب یا پست حذف شود و بخشی از شواهد اولیه از دست برود.

۲. تهدید منتشرکننده

پاسخ دادن با تهدید یا توهین، لزوماً به حل پرونده کمک نمی‌کند و می‌تواند موضوعات حقوقی دیگری ایجاد کند.

۳. بازنشر محتوا برای اثبات جعلی بودن آن

بازنشر بیشتر، دامنه انتشار محتوای آسیب‌زا را افزایش می‌دهد.

۴. ویرایش فایل اصلی

تغییر نام، تبدیل فرمت یا ویرایش فایل ممکن است در بررسی فنی نسخه اصلی مؤثر باشد؛ بنابراین بهتر است نسخه اولیه بدون تغییر نگهداری شود.

۵. اعتماد کامل به تشخیص‌های آنلاین

هیچ ابزار آنلاین تشخیص دیپ‌فیک را نباید بدون توجه به روش کار، خطای احتمالی و سایر ادله، معادل نظر قطعی کارشناسی تلقی کرد.

۶. طرح شکایت بدون جمع‌آوری اطلاعات پایه

نام کاربری، لینک، زمان انتشار، فایل اصلی و اطلاعات مرتبط با حساب منتشرکننده ممکن است بعداً برای پیگیری اهمیت پیدا کنند.

برای شکایت از دیپ فیک چه مدارکی لازم است؟

اگر تصویر، فیلم یا صدای جعلی در اینستاگرام منتشر شده و قصد پیگیری قانونی آن را دارید، بهتر است پیش از حذف محتوا یا مسدود شدن حساب، اطلاعات موجود را تا حد امکان حفظ کنید.

مهم‌ترین مدارک شکایت از پیج اینستاگرام در موضوع دیپ‌فیک که بسته به شرایط پرونده می‌توانند مفید باشند عبارت‌اند از:

• تصویر یا فیلم ضبط‌شده از صفحه منتشرکننده؛
• اسکرین‌شات از محتوای منتشرشده؛
• نام کاربری و نام نمایشی حساب؛
• لینک صفحه، پست، ریلز یا محتوای مورد نظر؛
• فایل اصلی و نسخه‌های موجود از محتوای جعلی؛
• نسخه واقعی تصویر، فیلم یا صدای مورد استفاده، در صورت وجود؛
• پیام‌های دایرکت مرتبط با محتوا؛
• کامنت‌ها، منشن‌ها و بازنشرهای مرتبط؛
• تاریخ و ساعت مشاهده یا انتشار محتوا؛
• اطلاعات مربوط به افرادی که محتوا را برای آنها ارسال یا بازنشر کرده‌اند؛
• هر مدرکی که نشان دهد محتوای منتشرشده به شخص مورد نظر منتسب شده است.

البته فهرست مدارک در همه پرونده‌ها یکسان نیست. برای مثال، در یک پرونده ممکن است فایل اصلی اهمیت بیشتری داشته باشد و در پرونده‌ای دیگر، ارتباط میان حساب منتشرکننده و محتوای مورد نظر نقش اساسی‌تری داشته باشد.

آیا نسخه واقعی تصویر یا فیلم هم باید ارائه شود؟

اگر دیپ‌فیک با استفاده از تصویر، فیلم یا صدای واقعی یک شخص ساخته شده باشد، نگهداری نسخه اصلی می‌تواند بسیار مهم باشد.

برای نمونه، اگر تصویر واقعی شخص در اختیار شماست و ادعا می‌کنید چهره او در یک ویدئوی جعلی قرار گرفته، مقایسه نسخه واقعی و نسخه منتشرشده می‌تواند در بررسی فنی موضوع مؤثر باشد.

همین مسئله درباره فایل صوتی نیز صادق است. اگر ادعا می‌شود صدای شخص با هوش مصنوعی شبیه‌سازی شده، وجود نمونه‌های صوتی معتبر می‌تواند برای بررسی فنی مفید باشد.

بنابراین، فایل اصلی را حذف یا روی آن ویرایش مجدد انجام ندهید.

در شکواییه دیپ‌فیک چه موضوعی را باید توضیح داد؟

شکواییه باید به‌جای توضیحات پراکنده، مسیر اتفاق را روشن کند.

به‌طور معمول باید مشخص شود:

1. چه محتوایی درباره شاکی منتشر شده است؟
2. محتوا در کدام حساب یا صفحه قرار گرفته است؟
3. چرا شاکی معتقد است محتوا جعلی یا تحریف‌شده است؟
4. آیا تصویر، صدا یا فیلم واقعی شاکی در ساخت محتوای جعلی استفاده شده است؟
5. محتوا چگونه و در چه زمانی منتشر شده است؟
6. چه آثار یا آسیب‌هایی از انتشار آن ایجاد شده است؟
7. چه مدارکی برای اثبات موضوع در اختیار شاکی قرار دارد؟

در صورت ناشناس بودن منتشرکننده، مشخصات کامل او ممکن است در اختیار شاکی نباشد. در این حالت، اطلاعات موجود درباره حساب کاربری، لینک، محتوا و سایر قرائن باید تا حد امکان در اختیار مرجع رسیدگی قرار گیرد.

نمونه متن شکواییه درباره دیپ‌فیک

متن زیر صرفاً یک نمونه عمومی برای نشان دادن نحوه بیان موضوع است و باید متناسب با واقعیت پرونده و عنوان قانونی قابل انطباق تنظیم شود:

موضوع: شکایت از تولید و انتشار محتوای تصویری/صوتی جعلی و هتک حیثیت در فضای مجازی

«مشتکی‌عنه/مشتکی‌عنهم با استفاده از تصویر، صوت یا فیلم منتسب به اینجانب، محتوایی را به‌صورت جعلی و تحریف‌شده تولید و در حساب کاربری اینستاگرام به نشانی/نام کاربری … منتشر کرده‌اند.

محتوای مذکور واقعی نبوده و تصویر/صوت/فیلم اینجانب در آن به نحوی تغییر یافته است که مطالب یا رفتارهایی خلاف واقع به اینجانب منتسب می‌شود و انتشار آن موجب خدشه به حیثیت و اعتبار اینجانب شده است.

با توجه به مستندات پیوست، از جمله تصاویر ثبت‌شده از صفحه، فایل محتوای منتشرشده، اطلاعات حساب کاربری و سایر ادله الکترونیکی، تقاضای رسیدگی قانونی، بررسی اصالت و نحوه ایجاد و انتشار محتوای مورد نظر، شناسایی مرتکب یا مرتکبان در صورت ناشناس بودن حساب و اتخاذ تصمیم قانونی نسبت به رفتار ارتکابی را دارم.»

در پرونده واقعی، متن شکواییه باید بر اساس محتوای دقیق فایل، نحوه انتشار و عنوان یا عناوین قانونی قابل انطباق تنظیم شود. استفاده از یک متن ثابت برای تمام پرونده‌های دیپ‌فیک می‌تواند باعث شود برخی جزئیات مهم پرونده نادیده گرفته شود.

در شکایت از دیپ فیک چه درخواست‌هایی می‌توان مطرح کرد؟

نوع درخواست‌ها به شرایط پرونده بستگی دارد، اما ممکن است موضوعاتی مانند موارد زیر مطرح شود:

• بررسی فنی محتوای مورد اختلاف؛
• بررسی اصالت فایل و نحوه تغییر یا تولید آن؛
• بررسی ادله الکترونیکی مرتبط؛
• شناسایی صاحب یا گرداننده حساب ناشناس در صورت امکان و وجود مبنای قانونی؛
• بررسی ارتباط میان حساب منتشرکننده و سایر حساب‌های دخیل؛
• رسیدگی به عنوان یا عناوین کیفری منطبق با رفتار ارتکابی؛
• و در صورت وجود شرایط قانونی، پیگیری حقوق مربوط به جبران خسارت.

نباید در شکواییه بدون مبنای کافی، نتیجه کارشناسی یا مسئولیت قطعی فردی را پیشاپیش فرض گرفت. بهتر است موضوع به شکل دقیق و مستند بیان شود و بررسی فنی و قضایی به مرجع صالح واگذار شود.

آیا قربانی دیپ‌فیک می‌تواند خسارت هم مطالبه کند؟

در صورتی که انتشار محتوای جعلی موجب ورود خسارت مادی یا معنوی شده باشد، امکان طرح موضوع جبران خسارت می‌تواند با توجه به شرایط پرونده و مقررات مربوط بررسی شود.

برای مثال، ممکن است انتشار یک محتوای جعلی باعث آسیب به اعتبار حرفه‌ای شخص، از دست رفتن یک فرصت شغلی یا ایجاد هزینه‌های قابل اثبات شده باشد.

همچنین در برخی پرونده‌ها، آسیب به حیثیت، اعتبار اجتماعی و آرامش شخص می‌تواند از جهت خسارت معنوی مطرح شود.

اما میزان و امکان مطالبه خسارت به شرایط هر پرونده، نوع زیان، ادله موجود و مقررات قابل اعمال بستگی دارد و نباید بدون بررسی پرونده، مبلغ یا نتیجه مشخصی برای آن وعده داد.

دفاعیات احتمالی در پرونده دیپ‌فیک چیست؟

شخصی که به انتشار دیپ‌فیک متهم شده است ممکن است دفاعیات مختلفی مطرح کند. از جمله اینکه:

• فایل توسط او ایجاد نشده است؛
• حساب کاربری متعلق به او نیست؛
• فایل را شخص دیگری منتشر کرده است؛
• از جعلی بودن محتوا اطلاع نداشته است؛
• محتوا را صرفاً دریافت کرده و منتشر نکرده است؛
• محتوای مورد نظر تحریف نشده و واقعی است؛
• یا رفتار انجام‌شده با عنوان مجرمانه مورد استناد منطبق نیست.

هر یک از این دفاعیات باید بر اساس ادله پرونده بررسی شود.

برای مثال، اگر متهم ادعا کند حساب کاربری متعلق به او نیست، موضوع انتساب حساب و ارتباط او با حساب باید بررسی شود. اگر ادعا کند فیلم واقعی است، اصالت فایل و سایر قرائن می‌تواند موضوع بررسی فنی قرار گیرد.

بنابراین، صرف وجود یک نام کاربری یا یک اسکرین‌شات، لزوماً تمام عناصر لازم برای اثبات مسئولیت کیفری را ثابت نمی‌کند.

نقش کارشناسی ادله دیجیتال در پرونده دیپ‌فیک چیست؟

پرونده‌های مربوط به محتوای تولیدشده یا دستکاری‌شده با هوش مصنوعی ممکن است بیش از یک اختلاف ساده درباره یک تصویر یا ویدئو باشند.

در مواردی که درباره اصالت فایل اختلاف وجود دارد، بررسی تخصصی ادله دیجیتال می‌تواند برای پاسخ به پرسش‌هایی مانند این موارد اهمیت داشته باشد:

• آیا فایل تغییر کرده است؟
• آیا میان نسخه‌های مختلف فایل تفاوت وجود دارد؟
• آیا نشانه‌هایی از ویرایش یا پردازش دیجیتال وجود دارد؟
• فایل از چه مسیری به دست آمده است؟
• آیا محتوای منتشرشده با نسخه اولیه تفاوت دارد؟
• آیا قرائن فنی با ادعای یکی از طرفین سازگار است؟

البته هیچ بررسی فنی را نباید خارج از حدود روش و ابزار مورد استفاده، به‌عنوان اثبات مطلق همه جوانب پرونده معرفی کرد. کارشناسی فنی یکی از اجزای فرایند اثبات است و ارزش آن در کنار سایر ادله و قرائن پرونده ارزیابی می‌شود.

آیا استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای تشخیص دیپ‌فیک کافی است؟

خیر. ابزارهای تشخیص خودکار دیپ‌فیک می‌توانند برای بررسی اولیه مفید باشند، اما نتیجه آنها را نباید بدون بررسی روش‌شناسی، احتمال خطا و شرایط فایل، معادل نظر قطعی درباره اصالت محتوا دانست.

فناوری تشخیص دیپ‌فیک نیز مانند خود فناوری تولید محتوای مصنوعی دائماً در حال تغییر است. یک ابزار ممکن است در یک نوع فایل عملکرد مناسبی داشته باشد و در نوع دیگری دقت متفاوتی داشته باشد.

به همین دلیل، اگر اصالت یک فایل برای یک پرونده قضایی اهمیت اساسی دارد، بهتر است نتیجه ابزارهای آنلاین صرفاً یکی از قرائن تلقی شود و بررسی تخصصی ادله موجود نیز مورد توجه قرار گیرد.

اگر دیپ‌فیک برای اخاذی یا تهدید ساخته شده باشد چه می‌شود؟

گاهی هدف از ساخت تصویر یا فیلم جعلی صرفاً تخریب اعتبار نیست؛ بلکه شخصی ممکن است با استفاده از یک محتوای جعلی، قربانی را تهدید کند یا از او درخواست پول یا انجام کاری داشته باشد.

برای مثال:

«اگر مبلغ مشخصی پرداخت نکنی، این فیلم را در اینستاگرام منتشر می‌کنم.»

در چنین شرایطی، موضوع فقط اصالت تصویر یا فیلم نیست و رفتار تهدیدآمیز یا اخاذی و سایر عناوین احتمالی نیز باید مستقلاً بررسی شود.

بنابراین، اگر دیپ‌فیک همراه با تهدید، درخواست وجه، اجبار یا فشار برای انجام کاری منتشر شده است، تمام پیام‌ها و مکاتبات مرتبط باید بدون حذف نگهداری شوند.

چند مثال عملی از پرونده‌های دیپ‌فیک

مثال اول: تغییر چهره در یک ویدئوی واقعی

تصویر شخصی در یک ویدئو قرار گرفته و چهره او با چهره فرد دیگری جایگزین شده است. سپس ویدئو با همان چهره جعلی در یک صفحه اینستاگرامی منتشر شده است.

در این حالت باید نحوه تغییر محتوا، منبع ویدئو، نحوه انتشار و آثار حیثیتی آن بررسی شود.

مثال دوم: صدای مصنوعی برای درخواست پول

شخصی با استفاده از نمونه صدای یک فرد، پیام صوتی مصنوعی تولید می‌کند و آن را به نزدیکان او می‌فرستد و وانمود می‌کند صاحب صدا درخواست انتقال وجه دارد.

در این وضعیت، علاوه بر بررسی فنی فایل صوتی، رفتار انجام‌شده از منظر جرایم مالی و فریب نیز باید بررسی شود.

مثال سوم: دیپ‌فیک جنسی

چهره یک شخص روی تصویر یا فیلم جنسی قرار داده می‌شود و فایل در یک حساب اینستاگرامی منتشر می‌شود.

در این وضعیت، علاوه بر مسئله تحریف تصویر و هتک حیثیت، مقررات مربوط به محتوای مستهجن و مقررات خاص مرتبط با این رفتار نیز باید بررسی شود.

مثال چهارم: ویدئوی جعلی از ارتکاب جرم

چهره فردی روی ویدئویی قرار می‌گیرد که در آن شخصی در حال ارتکاب یک جرم نشان داده می‌شود و فایل با ادعای واقعی بودن منتشر می‌شود.

در این حالت، علاوه بر بررسی اصالت و نحوه تولید ویدئو، موضوع انتساب رفتار مجرمانه و عناوین کیفری احتمالی مانند افترا یا نشر اکاذیب نیز می‌تواند مطرح شود.

مثال پنجم: ساخت محتوای طنز با برچسب مشخص

یک محتوای مصنوعی با چهره یک شخصیت واقعی برای طنز ساخته می‌شود و از ابتدا به‌وضوح به مخاطب اعلام می‌شود که محتوای مورد نظر ساختگی است.

در این حالت، وضعیت با پرونده‌ای که محتوای جعلی را به‌عنوان یک واقعه واقعی منتشر می‌کند، یکسان نیست و باید محتوای دقیق، نحوه ارائه و آثار آن بررسی شود.

وکیل جرائم رایانه‌ای چه کمکی به پرونده دیپ‌فیک می‌کند؟

پرونده‌های مربوط به دیپ‌فیک معمولاً در نقطه تلاقی حقوق کیفری، ادله الکترونیکی و مسائل فنی فضای مجازی قرار می‌گیرند. به همین دلیل، نحوه جمع‌آوری و ارائه ادله می‌تواند در روند رسیدگی اهمیت داشته باشد.

وکیل جرائم رایانه‌ای می‌تواند با بررسی پرونده، در زمینه‌هایی مانند:

• تشخیص عناوین کیفری قابل بررسی؛
• بررسی ادله الکترونیکی موجود؛
• تنظیم و تدوین شکواییه؛
• تعیین اطلاعات لازم برای مستندسازی محتوا؛
• پیگیری موضوع شناسایی حساب ناشناس از مسیر قانونی؛
• بررسی وضعیت انتشار یا بازنشر محتوا؛
• پیگیری حقوق مربوط به خسارت، در صورت وجود شرایط قانونی؛
• و دفاع یا پیگیری حقوق شاکی در مراحل مختلف رسیدگی

به صاحب پرونده کمک کند.

البته نقش وکیل جایگزین بررسی فنی یا کارشناسی ادله نیست. در پرونده‌ای که اصالت یک فایل محل اختلاف است، بررسی تخصصی محتوای دیجیتال می‌تواند در کنار تحلیل حقوقی مورد نیاز باشد.

قبل از شکایت از دیپ فیک این کارها را انجام دهید!

اگر با انتشار تصویر، صدا یا فیلم جعلی درباره خود مواجه شده‌اید، این چک‌لیست می‌تواند برای اقدامات اولیه مفید باشد:

۱. محتوا را فوراً بازنشر نکنید.

۲. از صفحه و محتوای منتشرشده مستندسازی کنید.

۳. نام کاربری و لینک حساب را ثبت کنید.

۴. فایل اصلی را در صورت دسترسی نگه دارید.

۵. نسخه واقعی تصویر، فیلم یا صدا را حذف نکنید.

۶. دایرکت‌ها، کامنت‌ها و پیام‌های مرتبط را نگه دارید.

۷. تاریخ و ساعت انتشار یا مشاهده محتوا را ثبت کنید.

۸. اگر محتوا حذف شد، نسخه‌های ذخیره‌شده و مستندات قبلی را حفظ کنید.

۹. محتوای حساس را برای اثبات موضوع به‌صورت عمومی بازنشر نکنید.

۱۰. پیش از طرح ادعای قطعی درباره جعلی بودن فایل، موضوع را از نظر فنی و حقوقی بررسی کنید.

مشاوره و پیگیری پرونده‌های دیپ‌فیک و جرائم رایانه‌ای

اگر تصویر، فیلم یا صدای جعلی منتسب به شما در اینستاگرام یا سایر بسترهای آنلاین منتشر شده است، پیش از حذف محتوا، پاسخ متقابل یا بازنشر آن، بهتر است ادله موجود را حفظ و وضعیت پرونده را از نظر حقوقی بررسی کنید.

علیرضا طباطبایی هاشمی، وکیل پایه یک دادگستری و پژوهشگر جرائم رایانه‌ای و ادله الکترونیکی، در زمینه بررسی پرونده‌های مرتبط با جرائم فضای مجازی، ادله دیجیتال و محتوای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی فعالیت دارد.

برای بررسی پرونده، بهتر است اطلاعاتی مانند لینک یا نام کاربری حساب، نوع محتوای منتشرشده، زمان انتشار و مستندات موجود را آماده داشته باشید تا امکان ارزیابی دقیق‌تر موضوع فراهم شود.

جمع‌بندی

دیپ‌فیک یکی از کاربردهای مهم و در عین حال چالش‌برانگیز فناوری هوش مصنوعی در فضای مجازی است. اما از نظر حقوقی، نمی‌توان هر محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی را صرفاً به دلیل مصنوعی بودن، جرم تلقی کرد.

در پرونده‌های مربوط به مجازات دیپ فیک در اینستاگرام باید مشخص شود که تصویر، صوت یا فیلم چگونه تولید یا تغییر یافته، آیا متعلق یا منتسب به شخص دیگری است، چگونه منتشر شده و آیا رفتار انجام‌شده با عناصر یکی از عناوین مجرمانه قانونی انطباق دارد یا خیر.

در مواردی که محتوای جعلی موجب هتک حیثیت شده، ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی می‌تواند یکی از مقررات مهم قابل بررسی باشد. اگر محتوای مورد نظر شامل مطالب خلاف واقع، انتساب جرم، محتوای مستهجن، تهدید، اخاذی یا فریب مالی نیز باشد، ممکن است مقررات دیگری نیز در پرونده مطرح شوند.

از سوی دیگر، اثبات جعلی بودن فیلم، تصویر یا صدا اهمیت اساسی دارد. حفظ فایل اصلی، مستندسازی صفحه و حساب منتشرکننده، نگهداری لینک و اطلاعات زمانی، حفظ نسخه واقعی محتوا و جلوگیری از بازنشر غیرضروری، از اقدامات مهم اولیه برای حفظ ادله هستند.

در پرونده‌های پیچیده، بررسی هم‌زمان جنبه حقوقی و فنی موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا تشخیص عنوان مجرمانه، انتساب رفتار و بررسی اصالت محتوای دیجیتال ممکن است به تخصص‌های متفاوتی نیاز داشته باشد.

سؤالات متداول درباره مجازات دیپ فیک در اینستاگرام

آیا ساخت دیپ‌فیک همیشه جرم است؟

خیر. صرف استفاده از هوش مصنوعی برای تولید محتوای مصنوعی به‌تنهایی به معنای تحقق جرم نیست. باید رفتار انجام‌شده، محتوای تولیدشده، نحوه انتشار و انطباق آن با عناصر یک عنوان مجرمانه مشخص بررسی شود.

مجازات دیپ فیک در اینستاگرام بر اساس کدام ماده قانونی بررسی می‌شود؟

یکی از مقررات مهم در این زمینه ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی است؛ به‌ویژه در مواردی که تصویر، صوت یا فیلم دیگری تغییر یا تحریف شده و با شرایط مقرر قانونی منتشر یا در دسترس قرار گرفته و این اقدام عرفاً موجب هتک حیثیت شده باشد. با این حال، بسته به محتوای پرونده ممکن است عناوین قانونی دیگری نیز مطرح شوند.

آیا دیپ فیک مستهجن جرم جداگانه‌ای دارد؟

محتوای مستهجن می‌تواند مشمول مقررات خاص خود باشد و در مواردی که تصویر یا فیلم دیگری نیز در آن تغییر یا تحریف شده باشد، مقررات خاص مرتبط با این رفتار باید بررسی شود. بنابراین، نمی‌توان تمام پرونده‌های دیپ فیک مستهجن را صرفاً با یک عنوان واحد تحلیل کرد.

آیا می‌توان از پیج ناشناس بابت دیپ‌فیک شکایت کرد؟

بله، ناشناس بودن ظاهری حساب مانع مطلق طرح شکایت نیست. اطلاعات مربوط به حساب، محتوا و سایر ادله باید حفظ شود تا امکان بررسی و شناسایی مرتکب از مسیر قانونی فراهم باشد.

آیا اسکرین‌شات برای اثبات دیپ‌فیک کافی است؟

اسکرین‌شات می‌تواند یک دلیل یا قرینه برای مستندسازی اولیه باشد، اما در پرونده‌های حساس بهتر است فایل اصلی، ضبط صفحه، لینک، نام کاربری و سایر اطلاعات مرتبط نیز حفظ شود.

آیا می‌توان جعلی بودن فیلم را از روی ظاهر آن تشخیص داد؟

در برخی موارد نشانه‌های فنی یا بصری وجود دارد، اما تشخیص قطعی همیشه از روی ظاهر فایل ممکن نیست. در صورت اختلاف، بررسی فنی و سایر ادله می‌تواند اهمیت پیدا کند.

اگر فیلم جعلی حذف شده باشد، امکان شکایت وجود دارد؟

حذف محتوا لزوماً مانع شکایت نیست. اگر پیش از حذف، اطلاعات و ادله مناسبی از محتوا و حساب منتشرکننده حفظ شده باشد، این مستندات می‌توانند برای پیگیری موضوع مورد استفاده قرار گیرند.

اگر فردی دیپ‌فیک را فقط برای یک نفر ارسال کند، آیا باز هم قابل پیگیری است؟

این موضوع به مقرره قانونی مورد استناد و شرایط دقیق ارسال بستگی دارد. خصوصی بودن یک پیام به‌تنهایی به معنای فقدان هرگونه مسئولیت حقوقی نیست و باید مشخص شود محتوا برای چه شخصی، با چه محتوایی و با چه هدف یا اثری ارسال شده است.

آیا جعل صدا با هوش مصنوعی جرم است؟

صرف تولید صدای مصنوعی جرم نیست؛ اما اگر از صدای شبیه‌سازی‌شده برای ارتکاب رفتار مجرمانه مانند فریب، تهدید، هتک حیثیت یا انتساب مطالب خلاف واقع استفاده شود، عنوان قانونی رفتار باید با توجه به شرایط پرونده بررسی شود.

آیا می‌توان برای دیپ‌فیک خسارت مطالبه کرد؟

در صورت وجود شرایط قانونی و اثبات خسارت، موضوع جبران خسارت مادی یا معنوی می‌تواند قابل بررسی باشد. نوع خسارت، رابطه آن با رفتار ارتکابی و ادله موجود در این زمینه اهمیت دارد.