آیا دانلود رایگان کتب و مقالات قانونی است؟ | بررسی کپی رایت از لحاظ شرعی و قانونی
آموزش و پیشگیری

آیا دانلود رایگان کتب و مقالات قانونی است؟ | بررسی کپی رایت از لحاظ شرعی و قانونی

آیا دانلود رایگان کتب و مقالات قانونی است؟ – امروزه چه کسی با واژه «دانلود» بیگانه است؟ اگر برای مدت اندکی در اینترنت قدم بزنید، به کرات با عباراتی نظیر «دانلود»، «برای دانلود اینجا را کلیک کنید». یا در وب‌سایت‌های فارسی، «download» و «click here for download» در وب‌سایت‌های انگلیسی، یا «تحمیل» در وب‌سایت‌های عربی برخورد می‌کنید. شاید تا کنون بارها فایل‌های مختلفی از کتب، مقالات، موسیقی، فیلم، نرم افزارهای رایانه‌ای، بازی‌های کامپیوتری و امثال این‌ها را دانلود کرده باشید.

همچنین گاهی می‌بینید که در کشور ما با نفوذ به نرم افزارها و جمع کردن آنها در یک جا، یک نرم افزار کامپیوتری که در خود بیش از ۲۰۰۰ نرم افزار کامپیوتری دیگر را داراست، به قیمت بسیار ناچیز مثلا ۳۰۰۰۰ تومان عرضه می‌شود. در حالی که ارزش حقیقی تک تک آنها بالای ۱۰۰ دلار است!!!

عمل دانلود گاهی آنقدر برای صاحبان آثار زیانبار است که ممکن است بزرگ‌ترین شرکت‌ها را ورشکسته کند. در ادامه این مقاله از وکیل سایبری اطلاعات بیشتری در این مورد ارائه خواهیم کرد؛ پس همراه ما باشید.

نمونه پرونده در ایالات متحده آمریکا در این حوزه در سال ۲۰۰۱

Napster وب سایتی بود که افراد می‌توانستند فایل های موسیقی را در آن برای استفاده دیگران به اشتراک بگذارند. در پرونده A&M Records v. Napster, Inc چندین عضو صنعت موسیقی آمریکا، Napster را به دلیل ایجاد بستری برای نقض کپی رایت در اینترنت با فراهم کردن امکان انتقال و ذخیره سازی فایل های موزیک، تعقیب کردند.

دادگاه بدوی Napster را محکوم کرد و دادگاه استیناف نیز با این استدلال که بارگزاری فایل‌های موسیقی برای اهداف تجاری بوده است، حکم بدوی را تایید کرد و با احراز نقض کپی رایت، دستور داد Napster امکان دسترسی به فایل‌های غیرقانونی را در سیستم خود غیرفعال کند. همچنین از کپی، دانلود، آپلود، انتقال و توزیع فایل‌های صوتی دارای کپی رایت خودداری نماید.

از خواهان‌ها نیز خواسته شد تا لیست فایل‌هایی که ادعا می‌کنند کپی رایت در آن رعایت نشده است، تهیه و مدارک مثبت استفاده تجاری از آن فایل‌ها را ارائه کنند. و نهایتا غرامت سنگینی بر Napster تحمیل شد.

دانلود رایگان کتب و مقالات

شرکت کانادایی قربانی دانلود غیرقانونی

در پرونده دیگری که به تازگی آغاز شده، یک شرکت کانادایی مدعی شد که حدود ۱ میلیون کانادایی از وب‌سایت آن به طور غیرقانونی فیلم دانلود کرده‌اند و تعداد آنها را از مراکز ارائه دهنده خدمات اینترنتی، ISP، بدست آورده است.

احتمال می‌رود هر یک از دانلودکننده‌ها بالغ بر ۵۰۰۰ دلار جریمه شوند. این یعنی اگر ما در حال تماشای یک فیلم غیرقانونی هستیم، کسان دیگری هم در حال تماشای ما هستند! در غرب بحث کپی رایت جدی است. دانلود غیرقانونی در غرب تنها منحصر در موسیقی و فیلم و بازی های کامپیوتری نیست و چالش گسترده‌ای در حوزه نشر کتب و مجلات وجود دارد.

بیشتر بخوانید: موسیقی را قانونی دانلود کنیم!

وب سایت پایرسی ایسنیپر

به عنوان مثال وب سایت پایرسی ایسنیپر به آدرس www.piracysniper.com وب سایتی است که اگر اثری غیرقانونی در اینترنت بارگزاری شده باشد، می‌توان با آنها تماس گرفت و با ارائه جزئیات اثر و پس از تشکیل کمیته توسط همین وب سایت و تایید غیرقانونی بودن نشر الکترونیکی اثر، از طریق فنی امکان دانلود اثر را از بین برد! چه خوب است در کشور ما نیز چنین حرکتی آغاز شود و به رعایت هر چه بیشتر حقوق دارندگان آثار کمک شود.

آیا دانلود رایگان کتب و مقالات قانونی است؟

احتمالا برای شما هم سوال پیش آمده است که آیا دانلود رایگان کتب و مقالات که در اینترنت قرار می‌گیرند و علی الظاهر مانعی برای دانلود آنها نیست، قانونی است؟ اگر این عمل قانونی باشد، طبیعتا شِر کردن هم قانونی می‌باشد. این مهم‌ترین سوال است.

همچنین شاید بخواهید از جواب این سوال که ماهیت حقوقی این گونه در دسترس قرار دادن رایگان کتب و مقالات الکترونیکی چیست؟ اطلاع داشته باشید. این سوال نیز برای کسانی که به دنبال پیدا کردن ماهیت حقوقی دانلود هستند، مفید است، اما در سوال فوق تاثیر ندارد.

وقتی به قوانین جاری کشورمان توجه می‌کنیم متوجه می‌شویم که حمایت ویژه‌ای از صاحبان اثر می‌شود. به عنوان مثال ماده ۱ قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه ای مقرر می‌کند: «حق نشر، عرضه، اجرا و حق بهره‌ برداری مادی و معنوی نرم‌ افزار رایانه‌ای متعلق به پدید آورنده آن است.» روشن است که بارگزاری‌های بدون رضایت پدیدآورنده غیرقانونی و دانلود رایگان نیز طبعا غیرقانونی خواهد بود.

حمایت از کپی رایت

مضاف بر این، هدف این قانون حمایت از کپی رایت آثار تولیدکنندگان داخل کشور است. در سطح بین المللی، ایران کنوانسیون برن (Berne)-از جمله کنوانسیون‌هایی که به حمایت از کپی رایت می‌پردازد و تا کنون ۱۶۶ کشور آن را امضا کرده اند. ولی برخی کشورها آن را امضا نکرده‌اند.

همانگونه که اسرائیل کنوانسیون منع تکثیر سلاح هسته‌‍ای را نپذیرفته است! بنابراین، نمی‌توان ایرانیان داخل کشور را به دلیل نقض کپی رایت در سطح بین المللی تحت تعقیب قرار داد!!!

دانلود رایگان کتب و مقالات

نظر برخی از مراجع عظام در زمینه کپی رایت

در این بخش به نظر برخی مراجع تقلید در زمینه دانلود رایگان کتب و مقالات و کپی رایت می‌پردازیم.

حضرت آیت ا… مکارم شیرازی:

«در مورد کپی رایت، این کار جز با رضایت تولید کنندگان اصلی آن جایز نیست، مگر در صورتی که از کفّار حربی باشند.»

مقام معظم رهبری:

«به طور کلّى بنابر احتیاط واجب در نسخه‌بردارى و تکثیر کتاب و جزوه‌هایى که در داخل تولید شده ‏است، حقوق صاحبانشان از طریق کسب اجازه از آنان رعایت شود و در مورد خارج از کشور تابع قرارداد بین دولت‌ها است.»

امام خمینی (ره) و آیات عظام سیستانی، صافی، تبریزی و بهجت نیز چنین نظری دارند:

«چنانچه در ضمن معامله، فروشنده (تولید کننده) با خریدار شرط عدم تکثیر و کپی کند یا عقد مبتنی به آن انجام گیرد، خریدار باید به این شرط عمل کند و در غیر این صورت اشکال ندارد، ولی سزاوار است مؤمن زحمت و تلاش مؤمن دیگر را از بین نبرد».

همچنین آیات عظام بهجت و مقام معظم رهبری در این زمینه اعلام کردند: «بنابر احتیاط واجب بدون اجازه و رضایت تولید کننده اصلی جایز نیست.»

آیت‌الله حسینی شاهرودی:

«چنانچه تکثیر آن موجب خسارت شود، ضامن خسارت می‌شود ولی اگر موجب عدم‌النفع باشد، ضامن نیست.»

آیت‌الله نوری همدانی:

«کپی گرفتن از فیلم‌های مزبور بدون اجازه صاحبان امتیاز جایز نیست و حرام می‌باشد و ضامن هستند.»

آیت‌الله صافی گلپایگانی:

«کپی رایت و امثال آن وجه شرعی ندارد و در صورتی که در ضمن معامله سی‌دی شرط شود که از آن نسخه‌برداری نشود باید مطابق شرط عمل شود و تخلف از آن تکلیفاً جایز نیست.»

 با توجه به این آراء فقهی باید به دو سوال پاسخ داد:

آیا بارگزاری این کتب و مقالات با رضایت مالکان اصلی آنها بوده است؟

آیا تولید کننده در زمره کفار حربی قرار می‌گیرد؟

در صورت مثبت بودن پاسخ هریک از این سؤالات، عمل «دانلود رایگان کتب و مقالات» مجاز خواهد بود.

احتمالات موجود در رابطه با یک فایل

۱- بارگزاری توسط مالک فایل(کتاب) انجام گردد:

انجام این عملیات حاکی از رضایت ضمنی بارگزاری کننده فایل‌ها بر دانلود رایگان آنها توسط مخاطب است. اگر بارگزاری کننده خود مالک باشد، عمل بارگزاری می‌تواند دلیلی بر رضایت فرد باشد، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. مثلا در مواردی که با اکراه یا اجبار تن به این کار داده باشد.

۲-بارگزاری کننده شخص مالک نباشد. در اینجا سه نظر به ذهن می رسد:

اگر بارگزاری کننده شخص مالک نباشد

الف) اصل بر عدم جواز است و دانلود بدون اطلاع یقینی از رضایت مالک اصلی، جایز نیست.

ب) مالک حق و امکان پیگرد قانونی بارگزاری کننده و در نهایت، ممانعت از انتشار الکترونیکی کتاب را دارد. بنابراین چنانچه نشر الکترونیکی استمرار یابد، این امر می‌تواند اماره‌ای رضایت دارنده محسوب شود؛ طبیعتا وقتی کتاب یا مقاله ای در اینترنت قرار می‌گیرد و مدتی از زمان قرارگیری آن گذشته باشد مالک اصلی از آن مطلع می‌شود. و می‌تواند نشردهنده را تحت تعقیب حقوقی قرار داده، مانع از بازنشر الکترونیکی مال خود شود. عدم پیگیری، قرینه و اماره ای بر رضایت مالک بر استمرار وضع فعلی است.

ج) دیدگاه بینابین: باید دید که صفحه‌ای که امکان دانلود را میسر کرده منتسب به کجاست؟ این موضوع را می‌توان از قسمت «about us» در وب‌سایت‌های خارجی و «درباره ما» در وب‌سایت‌های فارسی دید. اگر شخص ارائه دهنده فایل‌های الکترونیکی «قابل اعتماد» باشد و بتوان به قانونی بودن فعالیت بارگزاری توسط سایت «اعتماد نسبی» پیدا کرد، منعی برای دانلود به نظر نمی‌رسد.

مانند وب‌سایت‌های مراکز دولتی یا دانشگاه‌ها یا وب شخصی یک نویسنده شناخته شده، یا فضا و ساختار حرفه ای وب سایت و ارتباطات گسترده با مخاطبین؛ یا اعلام رعایت بحث کپی رایت در بارگزاری کتب و مقالات، می‌توان در نشر الکترونیکی آثار، رضایت دارنده را فرض دانست. مگر اینکه خلاف آن ثابت شود (البته پس از عمل دانلود، اگر خلافش هم ثابت شود دیگر اثر ندارد!).

دانلود فایل رایگان

فایل الکترونیکی کتب تحقیقی

وب‌سایت مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، فایل الکترونیکی کتب تحقیقی را در این مرکز در اختیار عموم قرار می‌دهد. به دلیل دولتی بودن و  قابل اعتماد بودن فعالیت‌های آن می‌توان رضایت صاحبان اثر را فرض و دانلود کرد. همچنین است در مورد دانشگاه‌ها و موسسات معتبر داخلی و خارجی. گاهی برخی از وب‌سایت‌ها به فعالیت‌های غیرقانونی شهره می‌شوند که عملیات بارگزاری و دانلود هر دو غیرقانونی است. این دیدگاه در واقع روی دیگر سکه نظر دوم و به نوعی نسخه دقیق تر آن است.

موافقت با دیدگاه بینابین

با توجه به ماهیت امروزی فضای سایبر و امکان تحقیق در خصوص قانونی/غیرقانونی بودن، همچنین امکان تشخیص قابل اعتماد بودن/نبودن سایت بارگزاری کننده (مخصوصا در مورد سایت‌های خارجی)، نگارنده با نظر سوم (دیدگاه بینابین) موافق است.

مطالب بالا در خصوص دانلود کتب در حالت عادی است؛ یعنی جایی که مالک و دارنده اصلی، کافر غیرحربی است. اما در خصوص کفار حربی دو پرسش ایجاد می‌شود. اولا چه کسانی کفار حربی هستند؟ ثانیا کدام وب‌سایت‌ها متعلق به کفار حربی است؟. طبیعی است در صورت تشخیص این مطلب، دانلود کتاب ولو در فرض عدم رضایت مالک، جایز است.

تعریف کفار حربی

حرب به معنای جنگ و حربی به معنای کسی است که در حال جنگ می‌باشد. کافر حربی، فردی است که با مسلمانان در حال جنگ است و یا اعلان جنگ کرده است؛ مانند بت پرستان، آفتاب پرستان، ستاره پرستان و کمونیست‌ها.

اهل کتاب نیز چنانچه با مسلمانان پیمان نبندند و تحت شرایط ذمه قرار نگیرند، هر چند کافر حربی به آنها گفته نمی‌شود، ولی احکام کافر حربی را دارند.

با این حساب دولت‌هایی مانند انگلیس، آمریکا، اسرائیل کافر حربی هستند که با مسلمانان در جنگ‌اند (منبع: ۱ . ترمینولوژی در حقوق، جعفری لنگرودی، تهران: گنج دانش، ۱۳۷۸، ج ۴، ص ۶۴؛ ۲٫ همزیستی مسالمت آمیز در اسلام و حقوق بین الملل، محمد مهدی کریمی نیا، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)؛ اسلام، حق حیات کدام قاعده، طوبی شاکری گلپایگانی، مجله نداى صادق. شماره ۳۰٫).

لذا کتب الکترونیکی و دیگر کالاهای دیجیتالی که متعلق به این گونه دولت باشند، بدون رضایت آنها قابل دانلود رایگان است. و چون اشخاص حقیقی ساکن در این گونه کشورها هرچند اهل کتابند اما با مسلمانان پیوند ندارند و تحت ذمه نیستند، به مانند کافر حربی تلقی می‌شوند. لذا اموال دیجیتالی متعلق به این‌ها نیز به رایگان قابل دانلود است و نیازی به کسب یا کشف رضایت آن‌ها نیست.

دانلود کتب از وب سایت های مختلف

با نظر به بحث فوق، دانلود رایگان کتب و مقالات از وب سایت‌های خارجی مانند www.bookfi.org که حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار کتاب را در خود جای داده است، وب سایت گنسیس به آدرس www.gen.lib.rus.ec، وب سایت لیبگن به آدرس www.libgen.info از نظر قانون فاقد اشکال است. چرا که دارندگان اکثر کتب این پایگاه‌ها، در زمره کشورهای حربی یا در حکم آنها قرار دارند. دانلود کتب عربی از وب‌سایت‌هایی مانند آیین به آدرس www.aaiin.com، کتاب پدیا به آدرس www.ketabpedia.com به دلیل همان بحث «حصول اعتماد نسبی» (نظریه بینابین) به قانونی بودن عمل بارگزاری کننده نیز از نظر قانون فاقد اشکال به نظر می رسد.

بیشتر بخوانید: نکته های مهم برای امنیت در فضای مجازی

ماهیت حقوقی در دسترس قرار دادن کتب چیست؟

برای تحلیل ماهیت حقوقی این نوع استفاده از کتب و مقالات الکترونیکی باید دید آیا نسخه کاغذی آنها نیز به رایگان در اختیار عموم قرار دارد یا خیر؟ مثلا اگر فایل مورد دانلود کتاب است، آیا نسخه چاپی آن نیز رایگان است؟. اگر پاسخ مثبت باشد، یک دیدگاه این می‌تواند باشد که مبانی حقوقی چنین استفاده‌ای را اعراض مالک از مال خود بدانیم، و الا باید در جستجوی ماهیت حقوقی این عمل برآمد.

اما اگر نسخه کاغذی آن رایگان نباشد، ابتدا باید پذیرفت که فایل‌های قابل دانلود در حقیقت یک مال فکری – معنوی هستند که مالیت دارند، چون دارای ارزش مالی بوده و قابل خرید و فروش هستند. البته مالی غیرمادی که برخلاف اموال مادی که روش تملک آنها نیز غیرمادی (الکترونیکی) است، درست همانگونه که اموال مادی را با اقدامات مادی و فیریکی تملک می کنند.

دانلود رایگان کتب و مقالات

مالکیت بر مال غیر مادی

اگر بخواهیم مال غیرمادی را به رایگان مالک شویم باید طرق مالکیت اموال مادی در حقوق سنتی را دید و مشابهات این وضعیت را یافت: حیازت مباحات، تحجیر، اعراض مالک اصلی و انتقال با عقود غیرمعوض. مانند وقف و هبه و عاریه. حیازت مباحات در جایی است که مالک خاصی وجود ندارد و مالک خداست، مانند ماهی دریای آزاد.

تمامی مطالبی که در اینترنت بارگزاری می‌شوند دارای مسبب انسانی بوده و به شخصی منتسب هستند. لذا نمی‌توان عمل دانلود را داخل در حیازت مباحات کرد. روشن است که از باب تحجیر هم نیست. مالک اصلی از مال دیجیتالی خود اعراض کرده است. از جمله اشکالات وارده به این تحلیل نیز این است که در اعراض از مال، مالک پس از اعراض نمی‌تواند مجددا مال را تملک کند مگر به سببی از اسباب قانونی.

در فضای مجازی

اما در فضای مجازی علاوه بر اینکه مالک می‌تواند مجددا از آن منتفع شود، ممکن است پس از مدتی امکان دانلود را هم از  بین ببرد! یعنی آنچه از بحث اعراض از مال در فضای واقعی در ذهن وجود دارد، در فضای الکترونیکی متصور نیست؛ مگر اینکه مالک هم از نسخه الکترونیکی و هم از نسخه چاپی آن اعراض کرده باشد.

در این صورت باز هم اشکالی به این فرض وارد است که حق مالکیت معنوی وی، مانند حق تالیف و تجدید نظر، همچنان موجود است؛ مگر اینکه اعراض از حقوق مالی اثر رخ دهد.

از باب عقود غیرمعوض نیز نمی‌توان بحث را دید. مثلا در عقد هبه، تا زمانی که عین مرهونه باقی است امکان رجوع از هبه از سوی واهب میسر است، و چگونه می‌توان یک فایل الکترونیکی دانلود شده را از دانلود کننده (متهب) پس گرفت؟ با عقد وقف نیز قابل تحلیل نیست. وقف یعنی حبس عین و رهاکردن منفعت.

یک فایل الکترونیکی اصلش چیست و منافعش چیست؟ و اساسا آیا در خصوص فایل‌های الکترونیکی سخن از «عین» بی راهه نیست؟ اگر بگوییم عاریه می‌باشد، چون امکان پس دادن کالای دیجیتالی منتفی است. در نتیجه از بحث عاریه سنتی خارج می شود(هرچند شباهت بحث به عاریه بیشتر است).

عدم دسترسی به نسخه کاغذی

استفاده از کتب و مقالات الکترونیکی به صورت رایگان را در موردی که نسخه کاغذی آنها در بیرون به رایگان در دسترس نیست، می‌توان در قالب عقود نامعین اذنی که اثر آن تجویز «اباحه انتفاع» از این نوع فایل‌های الکترونیکی از سوی مالک آنها است، دانست. مالک با عمل «بارگزاری» فایل اراده خود را اعلام می‌کند و مخاطب با «دانلود» آن.

خلاصه اینکه درست است ما کنوانسیون برن را امضا نکرده ایم اما به لحاظ شرعی نیز در ادامه این موضوع را بررسی خواهیم کرد:

بررسی به لحاظ شرعی

الف) اگر کتب توسط مسلمانان یا اهل کتاب ساکن در بلاد اسلامی که ظاهر در این است که ذمه می پردازند، بارگزاری شده باشند، اگر خود مالک یا نماینده قانونی بارگزاری کرده یا از قراین (مثل اعتبار سایت یا عدم پیگیری در مدت قابل توجه)، رضایت او را به دست آوریم می‌توان به رایگان دانلود کرد و الا به دلیل حرمت حق امتیاز بر اثر، مجاز به دانلود نیستیم.

ب) اگر مالک، اهل کتاب یا کافر ساکن در غیر کشورهایی که کافر حرفی محسوب می‌شوند باشد، دانلود بدون رضایت جایز است و اگر حربی نباشند؛ چون در بلاد غیراسلامی هستند و ظاهر این است که تحت ذمه نیستند. لذا به مانند کافر حربی هستند و از این جهت می توان «کتب مفید» آنها را دانلود کرد!

ج) اگر اثر یک مسلمان در بلاد خارجی برای دانلود بارگزاری شود، و یقین به رضایت وی نداریم، دانلود کتاب جایز نیست.

د) اگر در بلاد غیراسلامی مانند انگلستان که ممکن است شخص مسلمانی فایلی را برای دانلود بارگزاری کند و نتوانیم به این موضوع پی ببریم. با توجه به غیرمسلمان بودن آن بلاد و کثرت اهالی کتاب در آنجا، اصل را بر اهل کتاب بودن بگذاریم و دانلود کنیم، مگر خلافش ثابت شود!

اگر دانلود رایگان، آشکارا غیرمجاز باشد، دانلود یا باز کردن قفل کتب، مقالات یا دیگر اقلام الکترونیکی سرقت محصولات اینترنتی محسوب می‌شود.

سخن پایانی

در این مقاله به بررسی شرعی و قانونی دانلود رایگان کتب و مقالات پرداختیم. امید است که به اطلاعاتتان افزوده شده باشد. در صورت داشتن هر سوالی می‌توانید برای مشاوره با وکیل سایبری همین حالا اقدام نمایید.

‫10 نظرها

  1. سلام
    شما فرمودید طبق شرع دانلودآثار مسلمان غیر قانونی است.
    ولی طبق نظر ایت الله سیستانی وصافی اگر در معامله شرط شده باشد درحالی که در دانلود ما معامله ای انجام نمی دهیم و کسی که کپی کرده ودر سایت قرار داده شامل این قانون می شود

  2. سلام
    این مورد کفار حربی که اینجا نوشتید، فقط مربوط آیت ا… مکارم هست دیگه درسته؟ چون اون یکیا اینو ذکر نکردن.

  3. من در سایت تلگرامی دیدم که کتابای کنکور رو رایگان میده به خدا ما خوانواده ی فقیری هستیم اشکالی نداره من دانلود کنم لطفا زودتر جواب بدید تا ده دقیقه ی دیگه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های مشابه